Từ những vách đá ngoài khơi, nơi chim yến bám gió làm tổ qua hàng trăm năm, Khánh Hòa đã gìn giữ một kho tri thức khổng lồ không chỉ để mưu sinh, mà còn để định danh bản sắc. Tháng 12/2024, “Tri thức khai thác và chế biến yến sào Khánh Hòa” chính thức được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.  Đây không phải một “tấm bằng khen” đơn giản, mà là một dấu mốc mở đường: tri thức bản địa được công nhận, có thêm cơ sở để được bảo tồn và kể lại bằng ngôn ngữ quốc tế.

Điều đáng nói là câu chuyện không chỉ dừng ở di sản. Trên thực tế, hệ sinh thái yến sào Khánh Hòa được xây dựng như một mô hình vừa bảo tồn vừa phát triển: quản lý 33 đảo yến với 173 hang yến - quy mô gắn với kỷ lục châu Á về số lượng hang đảo yến và sản lượng khai thác yến sào đảo thiên nhiên.  Khi “nguồn gốc” được gìn giữ bằng kỷ luật thì “đầu ra” sẽ được đưa lên chuẩn mực quốc tế bằng tư duy công nghiệp: đầu tư 7 nhà máy chế biến đạt tiêu chuẩn quốc tế, phát triển hơn 60 dòng sản phẩm, xây dựng mạng lưới hơn 1.000 nhà phân phối/đại lý trên 34 tỉnh thành. Ở đây, sáng tạo không nằm ở khẩu hiệu, mà là ở cách biến một sản vật gắn với địa lý biển đảo thành một ngành hàng có hệ tiêu chuẩn, có năng lực sản xuất, có khả năng mở rộng thị trường và giữ ổn định chất lượng.

Yến sào Khánh Hoà đã có cho mình một hướng đi toàn cầu vô cùng rõ nét: Đưa sản phẩm yến sào Khánh Hòa xuất khẩu tới trên 30 quốc gia và vùng lãnh thổ khắp thế giới. Đó là hành trình đưa “một câu chuyện Việt Nam” đi xa bằng những thước đo mà thế giới phải công nhận: chất lượng,nguồn gốc, tiêu chuẩn nhà máy, và năng lực đáp ứng thị trường. Ấy vậy mà, phần “hồn” của di sản vẫn được Yến sào Khánh Hoà giữ bằng một cách rất văn minh: Tri ân và kể chuyện nghề qua Lễ hội Yến sào Khánh Hòa; năm 2025, lễ hội này cũng được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhấn mạnh vai trò cộng đồng trong gìn giữ và lan tỏa.  Khi văn hóa trở thành nền tảng, thương hiệu đi ra thế giới không còn “trống rỗng”, mà có cội nguồn để đứng vững một cách mạnh mẽ. 

Vì thế,có thể nói Yến sào Khánh Hoà như một lát cắt tiêu biểu của tinh thần Việt Nam thời hội nhập: lấy di sản làm lõi, lấy khoa học, công nghệ làm cánh, lấy tiêu chuẩn quốc tế làm la bàn. Tri thức nghề yến sào Khánh Hòa cho thấy một con đường rất rõ: muốn vươn tầm quốc tế, trước hết phải hiểu mình là ai, đang giữ những giá trị đáng quý gì, và làm thế nào để biến giá trị đó thành sản phẩm - trải nghiệm - thương hiệu đủ tin cậy để thế giới lựa chọn.