Tôi gặp Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy vào một buổi chiều muộn, khi ông vừa kết thúc chuyến đi kéo dài hơn một tháng ở miền Trung. Trên người ông vẫn còn nguyên vẻ mệt mỏi của những ngày liên tục di chuyển giữa các điểm nóng thiên tai, từ Đà Nẵng, Quảng Nam, Bình Định đến Phú Yên. 33 ngày "bám theo bão lũ" đã khép lại, nhưng với ông, đó không phải một chiến dịch đặc biệt, càng không phải một khoảnh khắc để được gọi tên. Nó chỉ là phần tiếp nối của một hành trình dài hơn rất nhiều: hành trình gần hai thập kỷ làm việc với khí hậu, thời tiết và rủi ro thiên tai - nơi tri thức không nằm trên giấy, mà phải đi thẳng vào đời sống của con người.

Trong những ngày mưa lũ lịch sử năm 2025, cái tên Nguyễn Ngọc Huy được nhắc đến dày đặc trên mạng xã hội. Không phải với tư cách một "hiện tượng", mà như một điểm tựa thông tin hiếm hoi giữa biển dự báo hỗn loạn. Khi tin giả về "vỡ đập", "siêu lũ", "thảm họa sắp xảy ra" lan truyền với tốc độ chóng mặt, những phân tích điềm tĩnh, chặt chẽ và có trách nhiệm của ông trở thành thứ mà hàng triệu người chờ đợi mỗi ngày: để biết điều gì đang thực sự diễn ra, và quan trọng hơn: mình cần làm gì để bảo vệ bản thân và gia đình.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào 33 ngày ấy, người ta sẽ dễ lầm tưởng rằng đây là câu chuyện của một mùa lũ đặc biệt. Thực tế, với Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy, năm nào cũng là một mùa lũ. Và trận lũ nào, ông cũng ở đó, bằng những dòng phân tích kiên nhẫn, lặp đi lặp lại, đôi khi đến mức tưởng sẽ nhàm chán, nhưng luôn đặt sự thật và an toàn cộng đồng lên trên mọi thứ khác.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy là chuyên gia nghiên cứu về biến đổi khí hậu, khí tượng, dự báo và cảnh báo thiên tai cực đoan, với gần 20 năm làm việc trong lĩnh vực khí hậu, môi trường và quản trị rủi ro thiên tai. Ông từng học tập, nghiên cứu ở nước ngoài, tiếp cận các mô hình dự báo hiện đại, nhưng điều khiến ông khác biệt không nằm ở bằng cấp hay thuật toán. Đó là khả năng hiếm có: chuyển hóa những dữ liệu khoa học phức tạp thành ngôn ngữ đời sống, đủ đơn giản để người dân hiểu, đủ chính xác để không đánh mất bản chất khoa học.

Trang Facebook cá nhân của ông hiện có hơn 1,2 triệu người theo dõi – một con số hiếm với một nhà khoa học. Tuy vậy, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy nhiều lần khẳng định ông không xây dựng một "kênh truyền thông cá nhân", càng không tự đặt mình vào vai trò thay thế hệ thống dự báo và chỉ đạo chính thống. Ngược lại, những phân tích và cảnh báo của ông được xem như một lớp thông tin bổ trợ, giúp người dân hiểu rõ hơn các thông điệp từ chính quyền và các bộ, ban, ngành trong những thời điểm rủi ro cao.

Trong các đợt thiên tai lớn, khi cơ quan chức năng phải đưa ra những quyết định khó như nâng cấp độ cảnh báo, yêu cầu sơ tán diện rộng hay điều chỉnh vận hành hồ chứa, khoảng cách giữa quyết định quản lý và sự tiếp nhận của người dân thường rất mong manh. Ở khoảng trống ấy, vai trò của ông là diễn giải lại các dữ liệu và kịch bản rủi ro bằng ngôn ngữ đời sống, giúp cộng đồng hiểu vì sao cần hành động sớm, vì sao không thể chờ đến khi "thấy nguy hiểm rồi mới đi".

Những phân tích đó không nhằm tạo ra tiếng nói riêng lẻ, mà góp phần hình thành sự đồng thuận xã hội - yếu tố then chốt để các quyết định ứng phó thiên tai của chính quyền được thực thi kịp thời và hiệu quả. Khi người dân hiểu đúng mức độ rủi ro, áp lực lên lực lượng chức năng giảm đi, nguy cơ hoảng loạn vì tin giả cũng được hạn chế.

"Dự báo thiên tai không giống dự báo thời tiết thông thường," ông nói với tôi. "Mỗi câu chữ đều có thể ảnh hưởng đến quyết định của hàng nghìn, hàng triệu người. Nói quá thì gây hoang mang, nói thiếu thì có thể trả giá bằng sinh mạng."

"Mỗi câu chữ đều có thể ảnh hưởng đến quyết định của hàng nghìn, hàng triệu người. Nói quá thì gây hoang mang, nói thiếu thì có thể trả giá bằng sinh mạng."

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy

Chính vì thế, những ngày theo bão lũ ở miền Trung năm 2025 không chỉ là hành trình quan sát hiện trường. Đó là những ngày ông liên tục đứng giữa hai sức ép: thiên tai ngày càng cực đoan, và dòng thông tin ngày càng hỗn loạn. Ông vừa phải theo dõi dữ liệu mưa, mực nước, vận hành hồ chứa; vừa phải đọc, phản biện, đính chính hàng loạt thông tin sai lệch đang lan truyền; vừa trực tiếp kết nối các đội cano cứu hộ, điều phối hỗ trợ, tiếp nhận những lời kêu cứu gửi về trong tuyệt vọng.

Ngồi trước tôi, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy không kể câu chuyện của mình như một chiến công. Ông nói chậm, nhiều đoạn ngắt quãng, như thể vẫn còn đang sắp xếp lại những gì vừa đi qua. "Thực ra tôi đã từng nghĩ đến việc dừng lại" ông thừa nhận. "Không phải vì hết nhiệt huyết, mà vì áp lực thông tin quá lớn. Nhưng rồi, mỗi lần thiên tai xảy ra, tôi lại thấy mình không thể không làm."

Nếu nhìn lại điểm khởi đầu, đâu là khoảnh khắc khiến anh bắt đầu lên tiếng về thời tiết và cảm thấy mình cần phải chia sẻ những gì đang nhìn thấy?

Không. Nó bắt đầu rất sớm, từ khoảng năm 2008, khi tôi còn ở Nhật Bản. Lúc đó tôi chỉ chia sẻ kiến thức thời tiết và những nhận định của mình trong các nhóm bạn nhỏ trên Yahoo!360. Trong nhóm có người ở Việt Nam, có người ở Nhật nhưng gia đình đều ở Việt Nam. Tôi có dữ liệu, có kỹ năng phân tích, nhìn thấy dấu hiệu nguy hiểm thì chia sẻ.

Suốt nhiều năm đó vẫn chỉ là những cộng đồng rất nhỏ. Kể cả khi chuyển sang Facebook khoảng 2010 - 2011, tôi cũng để chế độ chỉ bạn bè theo dõi. Mãi đến khoảng 2016-2017, khi hạn hán và các đợt bão lớn xảy ra liên tiếp, đặc biệt là bão Damrey, người ta mới bắt đầu biết đến nhiều hơn.

Damrey là một cơn bão rất đặc biệt: hình thành nhanh, mạnh lên nhanh và vào bờ rất gấp. Nếu phản ứng chậm là không kịp. Khi nhìn thấy các chỉ dấu nguy hiểm, tôi đã "la làng", cảnh báo rất sớm. Lúc đó cũng có nhiều người bán tín bán nghi: Ông này là ai mà kêu dân đi sơ tán? Nhưng rồi thực tế chứng minh rằng nếu không cảnh báo sớm thì hậu quả sẽ rất lớn.

Đến năm 2020, chuỗi lũ lịch sử kéo dài từ Quảng Nam đến Hà Tĩnh khiến tôi bị cuốn hẳn vào công việc dự báo và cảnh báo thiên tai. Từ nghiên cứu khí hậu, tôi nhìn thấy xu hướng rất rõ: nếu Trung Quốc mưa liên tục 40-50 ngày thì Việt Nam chỉ cần mưa 3 ngày với hạ tầng hiện tại là đã không chịu nổi.

Anh thường nói mình làm dự báo theo phong cách "phổ thông". Điều đó được hình thành như thế nào?

Muốn quản trị rủi ro thiên tai tốt thì phải có thông tin tốt. Và thông tin đó không chỉ đúng về mặt khoa học, mà còn phải dùng được với người dân. Tôi tiếp cận dữ liệu từ nhiều nguồn: các trung tâm dự báo lớn trên thế giới, dữ liệu mở, dữ liệu địa phương, hệ thống trạm đo mưa, trạm khí tượng… Có những nguồn tôi phải mua bằng tiền cá nhân.

Nhưng dữ liệu quốc tế dù tốt đến đâu cũng phải được địa phương hóa. Cùng một cơn bão, nhiều trung tâm uy tín có thể cho ra kết quả rất khác nhau. Lựa chọn thế nào, hiệu chỉnh ra sao, kết hợp với địa hình, khí hậu địa phương như thế nào, đó là phần việc của con người.

Một lợi thế lớn nữa là phản hồi từ cộng đồng. Khi tôi dự báo mưa lớn ở một khu vực, người dân có thể lập tức phản hồi: Ở đây chưa mưa. Những "camera chạy bằng cơm" đó giúp tôi hiệu chỉnh nhận định rất nhanh.

Có một giai đoạn anh từng nghĩ đến việc dừng hẳn việc đăng tải các bản tin dự báo thời tiết, cảnh báo thiên tai. Điều gì khiến anh chùn lại?

Thực ra đó không phải là cảm giác nhất thời. Tôi đã nghĩ đến chuyện dừng lại khá nhiều lần, đặc biệt là sau những đợt lũ lớn như ở Quảng Nam. Mỗi lần đưa tin là một lần căng thẳng rất lớn, tổn hại tinh thần ghê gớm. Có lúc tôi tự nói với mình: Thôi, nghỉ đi.

Vấn đề là bây giờ thông tin dự báo thời tiết đang ở trong một không gian rất mở. Rất nhiều nhóm, rất nhiều cá nhân, rất nhiều kênh cùng đưa tin. Ở một bình diện nào đó thì điều này là bình đẳng, là công bằng, ai cũng có quyền chia sẻ thông tin theo cách của mình. Nhưng nếu ai cũng làm giống nhau thì sẽ dẫn đến rối loạn. Và thực tế là dấu hiệu rối loạn đó đã bắt đầu xuất hiện rồi.

Vấn đề là bây giờ thông tin dự báo thời tiết đang ở trong một không gian rất mở. Rất nhiều nhóm, rất nhiều cá nhân, rất nhiều kênh cùng đưa tin. Ở một bình diện nào đó thì điều này là bình đẳng, là công bằng, ai cũng có quyền chia sẻ thông tin theo cách của mình. Nhưng nếu ai cũng làm giống nhau thì sẽ dẫn đến rối loạn. Và thực tế là dấu hiệu rối loạn đó đã bắt đầu xuất hiện rồi.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy

Có những lúc tôi thấy mình không còn muốn đăng nữa. Không phải vì muốn khẳng định giá trị cá nhân hay vị thế của một người làm nghề gần hai chục năm. Mà vì tôi tự hỏi: nếu những khoảng trống thông tin đã được lấp đầy rồi, thì mình lấp thêm để làm gì? Nó chỉ đầy hơn, thậm chí là tràn, và có khi lại gây nhiễu.

Tôi từng trả lời trong một cuộc phỏng vấn rằng, có lẽ tôi sẽ lui. Nhưng rồi khi cơn bão số 13 xuất hiện, tôi nhìn thấy rất nhiều dữ liệu nguy hiểm và những khoảng trống thông tin mà người dân có thể chưa tiếp cận được. Trong khi đó, cộng đồng lại đặt vào mình một niềm tin rất lớn. Và chính niềm tin ấy tạo ra trách nhiệm. Dù không có cam kết nào, tôi vẫn phải làm.

Điều khó nhất khi làm dự báo độc lập là gì?

Khó nhất là giữ được sự tỉnh táo trước lằn ranh rất mong manh giữa cảnh báo thiên tai và hoang tin. Dự báo không bao giờ đạt đến độ chính xác tuyệt đối. Nếu mình cảnh báo quá mức, cộng đồng có thể hoang mang, đảo lộn đời sống, thậm chí thiệt hại về kinh tế. Nhưng nếu mình im lặng khi rủi ro đủ lớn thì lại day dứt: lẽ ra mình có thể làm tốt hơn.

Có những thời điểm tôi chọn không đưa tin, và sau đó thấy tiếc. Có những lúc đưa tin rồi thì áp lực tinh thần rất nặng. Vì một bản tin không chỉ là vài dòng chữ – nó có thể kéo theo hành động của hàng nghìn, hàng triệu người.

Trong những ngày cao điểm lũ lụt, mạng xã hội tràn ngập clip, livestream, lời kể từ hiện trường. Là người ở trong tâm bão thông tin đó, anh đối diện với tin giả như thế nào?

Điều nguy hiểm nhất của tin giả trong thiên tai không nằm ở việc nó hoàn toàn bịa đặt, mà nằm ở chỗ nó đánh thẳng vào cảm xúc. Có rất nhiều thông tin không phải là "fake" theo nghĩa tuyệt đối, mà là sự thổi phồng, cắt ghép, hoặc mô tả vượt quá những gì người nói thực sự quan sát được.

Điều nguy hiểm nhất của tin giả trong thiên tai không nằm ở việc nó hoàn toàn bịa đặt, mà nằm ở chỗ nó đánh thẳng vào cảm xúc. Có rất nhiều thông tin không phải là "fake" theo nghĩa tuyệt đối, mà là sự thổi phồng, cắt ghép, hoặc mô tả vượt quá những gì người nói thực sự quan sát được.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy

Ví dụ có những clip người thật, giọng thật, khóc thật, nói rằng "chết nhiều lắm, hàng trăm người". Nếu chỉ nhìn bằng cảm xúc thì rất dễ tin. Nhưng nếu đứng ở góc độ của người làm dự báo và ứng phó thiên tai, tôi buộc phải dừng lại và tự hỏi: trong điều kiện lũ như vậy, bằng cách nào họ có thể quan sát và kiểm đếm được con số đó? Không gian quan sát ở đâu, thời gian quan sát bao lâu, phương tiện gì?

Chỉ cần đặt lại những câu hỏi rất cơ bản, mình sẽ thấy có những chi tiết không hợp lý. Tin giả trong thiên tai thường không cần bịa hoàn toàn, chỉ cần đẩy cảm xúc lên một nấc là đủ gây hoảng loạn.

Anh từng chủ yếu dừng ở vai trò cảnh báo, nhưng trong đợt lũ vừa rồi lại trực tiếp mở các chương trình hỗ trợ cộng đồng. Vì sao có sự thay đổi này?

Vì mức độ tác động của đợt thiên tai vừa rồi thực sự vượt ngưỡng. Có những khu vực như Phú Yên, nơi rất lâu rồi mới xảy ra lũ lớn. Nhà cửa phần lớn là nhà một tầng, tài sản tập trung hết ở tầng thấp. Chỉ cần nước dâng 1,5–2m là mất sạch.

Khi nhìn dữ liệu xả lũ của thủy điện, chu kỳ xả kéo dài, tôi thấy rõ: sức dân không chịu nổi. Trong khi đó, thiên tai xảy ra trên diện rộng, kéo dài nhiều tháng. "Nước xa không cứu được lửa gần". Nếu chỉ trông chờ vào điều phối từ trung ương thì không thể kịp.

May mắn là từ các đợt thiên tai trước, chúng tôi đã hình thành được mạng lưới cộng đồng: đội cano, đội drone, các kho tiếp nhận cứu trợ. Sức mạnh cộng đồng lúc đó bộc lộ rất rõ. Có những kho hàng một đêm nhận đến hàng chục tấn hàng, hàng chục con người âm thầm bốc xếp, phân loại, không cần ghi công, không cần được nhắc tên.

Có những clip, những câu chuyện rất thật, rất đau. Vì sao anh chọn không chia sẻ?

Vì chia sẻ cũng là một hành động có hệ quả. Có những livestream tôi nghe rất kỹ, thậm chí nghe trọn vẹn hàng chục phút để đánh giá tình hình. Nhưng tôi không chia sẻ lại. Không phải vì nó sai, mà vì nó không giúp ích gì cho việc cứu người hay điều phối nguồn lực.

Nếu một thông tin chỉ làm tăng nỗi sợ, tăng cảm giác tuyệt vọng, mà không tạo ra hành động cụ thể nào thì tôi chọn không lan truyền. Trong thiên tai, thông tin không chỉ cần đúng, mà còn cần có ích. Đó là ranh giới rất khó, nhưng bắt buộc phải giữ.

Nếu một thông tin chỉ làm tăng nỗi sợ, tăng cảm giác tuyệt vọng, mà không tạo ra hành động cụ thể nào thì tôi chọn không lan truyền. Trong thiên tai, thông tin không chỉ cần đúng, mà còn cần có ích. Đó là ranh giới rất khó, nhưng bắt buộc phải giữ.

Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Huy

Anh từng trực tiếp làm việc với các cơ quan quản lý trong thời điểm lũ lớn. Vai trò của thông tin khi đó quan trọng đến mức nào?

Rất nhiều quyết định trong thiên tai là quyết định sinh tử, nhưng người ra quyết định không thể làm trong khoảng trống thông tin. Ví dụ như việc thay đổi quy trình vận hành hồ chứa, nâng cấp độ cảnh báo thiên tai, hay huy động lực lượng quân đội – tất cả đều cần đủ dữ liệu và đánh giá rủi ro.

Có những thời điểm, nếu cảnh báo chỉ dừng ở cấp 3 thì rất khó huy động nguồn lực lớn. Nhưng khi nâng lên cấp 4 - tức là coi đó là tình huống thảm họa - thì mới có cơ sở pháp lý để huy động hàng trăm nghìn quân dự bị, phương tiện, lực lượng hỗ trợ.

Thông tin không phải để "đổ lỗi", mà để người có thẩm quyền có đủ cơ sở ra quyết định và chịu trách nhiệm cho quyết định đó.

Mạng lưới cứu hộ mà anh kết nối vận hành rất hiệu quả, nhưng lại không phải một tổ chức chính thức. Vì sao?

 Vì nếu trở thành một tổ chức với điều lệ, quy định chặt chẽ, rất nhiều con người sẽ không thể tham gia. Những người tôi gặp trong các đợt cứu hộ – từ đội cano, đội drone, đến những người bốc vác, nấu cơm - họ đến vì thấy việc cần làm, chứ không vì danh xưng hay cơ cấu.

Có người chuyên bay drone nông nghiệp, có người là dân chơi cano, có người chỉ đơn giản là thấy cần thì làm. Phương tiện chỉ là phương tiện. Có lúc không bay drone được thì họ chuyển sang nấu cơm, khuân hàng, phân phối nhu yếu phẩm. Việc gì cần thì làm việc đó.

Sự linh hoạt và tự do giúp các nhóm ghép đội rất nhanh, tách đội cũng rất nhanh, tránh chồng chéo và phản ứng kịp thời với tình huống thay đổi liên tục của thiên tai.

Sau 33 ngày trực tiếp tham gia ứng phó, điều gì khiến anh thay đổi nhiều nhất trong cách nhìn về cứu hộ?

Không hẳn là thay đổi, mà là củng cố thêm một điều: mỗi loại lũ, mỗi địa hình đòi hỏi một phương án khác nhau. Lũ miền Bắc khác lũ miền Trung. Có nơi là ngập tĩnh, có nơi là lũ chảy xiết. Có nơi drone rất hiệu quả, có nơi drone gần như vô dụng.

Xuồng hơi linh hoạt ở địa hình ngập mênh mông nhưng lại dễ hỏng trong đô thị. Cano lớn chở được nhiều người nhưng cần xuồng nhỏ trung chuyển. Thời điểm tiếp cận cũng cực kỳ quan trọng - không phải lúc nào cũng nên lao vào ngay.

Điều quan trọng nhất vẫn là an toàn của lực lượng cứu hộ. Không cứu người bằng mọi giá, không liều lĩnh. Cứu được người mà mất thêm người thì đó không còn là cứu hộ.

Sau tất cả, anh nghĩ điều gì cần được làm tiếp theo?

Những kinh nghiệm này không nên chỉ dừng lại ở ký ức hay câu chuyện. Chúng cần được hệ thống hóa, viết lại thành tài liệu, thành cẩm nang ứng phó cho các đội cứu hộ cộng đồng sau này: loại lũ nào, địa hình nào, phương tiện nào phù hợp, thời điểm nào nên vào, thời điểm nào nên chờ.

Thiên tai sẽ còn xảy ra. Nếu mỗi lần đều bắt đầu lại từ đầu, thì cái giá phải trả sẽ rất lớn.

Nhìn về tương lai, anh nghĩ điều gì là then chốt để con người sống an toàn hơn với thiên tai?

Thiên tai có ngưỡng. Hạ tầng có ngưỡng. Con người cũng có ngưỡng chịu đựng. Khi thiên tai vượt ngưỡng lịch sử như những trận mưa 600 - 700mm/ngày, hay 1.700mm/ngày ở Bạch Mã - thì không một hạ tầng nào chịu nổi. Lúc đó, ưu tiên duy nhất là bảo vệ tính mạng con người, chấp nhận mất mát tài sản.

Biến đổi khí hậu sẽ còn khiến các hiện tượng cực đoan xảy ra nhiều hơn. Chúng ta buộc phải đầu tư nhiều hơn cho năng lực ứng phó, nhưng cũng phải chấp nhận rằng không thể chống chịu vô hạn.

Sâu thẳm trong tôi, tôi hy vọng sẽ không phải làm những công việc như vừa rồi nữa. Không phải vì mệt, mà vì nếu thiên tai cứ tàn phá cộng đồng liên tục như vậy, sức người rồi cũng cạn. Nhưng khi còn những khoảng trống thông tin, khi còn người dân cần những cảnh báo kịp thời, thì tôi vẫn sẽ tiếp tục, theo một cách thận trọng hơn, chọn lọc hơn, và luôn xác định mình chỉ là một nguồn bổ trợ cho hệ thống thông tin chính thống.