Ai cũng đều từng có một giai đoạn tin rằng mình sẽ làm được những chuyện lớn. Khi còn bé, những ý nghĩ về khoa học, về việc hiểu thế giới đến tận cùng, về việc trở thành một dạng trí tuệ nào đó khác với số đông, đến rất tự nhiên. Rồi lớn lên, chúng ta bắt đầu học cách thu nhỏ mình lại. Gọi đó là "sống thực tế". Cho rằng những ý nghĩ về siêu trí tuệ, về khoa học thuần túy, về việc hiểu thế giới đến tận cùng chỉ là viển vông của tuổi nhỏ, vì càng lớn, ta càng tin rằng mình đã nhỏ bé.

Một ngày của đa số chúng ta thường bắt đầu bằng những câu hỏi rất gần. Sáng nay có kẹt xe không? Trưa ăn gì cho nhanh? Tối có kịp về nhà để xem nốt một tập phim còn dang dở? Xen giữa là công việc, thu nhập, những cột mốc vừa đủ để tự nhủ rằng mình vẫn đang sống ổn. Những bận tâm ấy vừa đủ để lấp đầy một ngày sống, một dạng thực tế mà sớm hay muộn, ai rồi cũng phải đối diện.

Nhưng ngay trong cùng nhịp sống ấy, vẫn có những người không dừng chân ở các câu hỏi ngắn hạn. Không phải vì họ đứng ngoài đời sống chung, mà vì họ mang theo những trăn trở dài hơi hơn, những câu hỏi không nhằm tìm câu trả lời tức thì, thậm chí chấp nhận việc phải đi rất lâu mới biết mình đang tìm gì.

Làm thế nào để một cỗ máy có thể suy nghĩ? Làm thế nào để trí tuệ nhân tạo không chỉ nhanh hơn, mà còn hiểu đúng hơn? Và con người sẽ đứng ở đâu khi chính mình tạo ra những dạng trí tuệ không còn hoàn toàn giống mình nữa?

Khác biệt sau cùng, không nằm ở mức độ lớn nhỏ của những mối bận tâm, mà ở việc mỗi người chọn mang theo những câu hỏi nào trong hành trình của mình.

Tiến sĩ Lương Minh Thắng là người chọn sống cùng những câu hỏi đường dài.

Cuộc trò chuyện với anh không dễ tạo ra sự đồng cảm quen thuộc, nhiều vấn đề nghe có vẻ to tát. Nhưng nếu chịu ngồi lâu hơn một chút, nghe kỹ hơn một chút, sẽ thấy giữa những theo đuổi tưởng chừng rất xa ấy, câu hỏi sau cùng vẫn quay về điều căn bản nhất: Làm sao để tồn tại?

Một bên là những bận tâm rất gần của đời sống thường nhật. Bên kia là con đường nghiên cứu dài mà tiến sĩ Lương Minh Thắng đã chọn đi. Giữa cái rất gần và cái rất xa ấy, tạo nên chân dung của anh.

Tiến sĩ Việt trong vùng lõi của AI

Một ngày làm việc của tiến sĩ Lương Minh Thắng ở Google DeepMind thường bắt đầu bằng việc đọc.

Phần lớn thời gian trôi qua trong sự tĩnh lặng. Anh ngồi code, viết rồi xoá, lại quay với việc đọc và suy nghĩ. Đôi khi, những dòng suy nghĩ ấy bắt đầu từ một cuộc trò chuyện ngắn với Sergey Brin (nhà đồng sáng lập Google - PV) bên quầy cà phê buổi sáng; đôi khi đến từ một bài báo khoa học đang gây chú ý; và có lúc là từ những bàn luận về những chuyển động của thời cuộc do AI, trong một bữa trưa gần đây với Jeff Dean (Giám đốc khoa học tại Google và là đồng sáng lập của Google Brain, Google Translate và Gemini - PV) hay anh Quốc Lê (người đồng nghiệp thân thiết, đồng thời là một đàn anh tại Google).

Với tiến sĩ Thắng và những cộng sự, "KPI công việc" là đi sâu hơn chứ không phải đi nhanh.

Đó cũng là cách mà AI tiến hoá: Làm sao để một hệ thống không chỉ đưa ra câu trả lời, mà còn hiểu được con đường nó đã đi qua; làm sao để một cỗ máy có thể tự kiểm tra lập luận của chính mình, biết nghi ngờ, và biết sửa sai trước khi sai lầm ấy trở thành hệ quả ngoài đời thực.

Những vấn đề mà tiến sĩ người Việt - Lương Minh Thắng theo đuổi nằm ở vùng lõi đó của trí tuệ nhân tạo. Thinking Models, Gemini Deep Think, hay các hướng tiếp cận giúp AI suy nghĩ đa luồng không phải là những khái niệm để gây ấn tượng trên mặt báo. Chúng là nỗ lực nhằm trả lời một câu hỏi nền tảng hơn nhiều: Liệu con người có thể xây dựng nên những hệ thống thông minh vừa mạnh mẽ vừa đáng tin cậy hay không?

Trong bức tranh ấy, tiến sĩ Lương Minh Thắng đứng ở lớp nền kiến tạo, nơi những phát kiến quan trọng định hình bước chuyển tiếp theo của AI.

Một trong những dấu mốc đáng chú ý gần đây là nỗ lực của tiến sĩ Lương Minh Thắng và các cộng sự tại Google trong việc đưa toán học thuần và khoa học máy tính đi cùng một trục. Từ đó, AI có thể giải Toán và chạm tới Huy chương Vàng IMO 2025, một kết quả nhìn qua là kỹ thuật, nhưng thực chất là câu chuyện của tư duy được đặt đúng chỗ.

 Đây cũng là lần đầu tiên một mô hình AI, phiên bản nâng cấp của Google DeepMind's Gemini, được ban tổ chức Olympic Toán Quốc tế chính thức công nhận đạt trình độ Huy chương Vàng khi tham gia với điều kiện tương đương thí sinh con người: Giải bài trong thời gian quy định và chịu đánh giá theo cùng một thang điểm. Mô hình này đã giải đúng 5 trong 6 bài toán khó nhất của kỳ thi, đạt 35/42 điểm, vừa đủ để bước qua ngưỡng HCV và đủ để cho thấy điều đang thực sự dịch chuyển nằm ở cách con người tổ chức tư duy, không chỉ ở năng lực tính toán.

Điều đáng chú ý, hệ thống hoạt động trực tiếp bằng ngôn ngữ tự nhiên, tạo ra các lập luận và chứng minh Toán học một cách khá "sâu" và thuyết phục khi nhận được 1 đề Toán. Cho thấy AI có thể tham gia vào những hình thức tư duy từng được xem là độc quyền của trí tuệ con người.

Thành tựu này được xem là bước tiến lớn so với những nỗ lực từ năm 2024, khi AI chỉ giải Toán ngang bằng 1 học sinh đạt Huy chương Bạc, hoặc phải yêu cầu hỗ trợ trực tiếp từ con người trong quá trình chuyển ngữ và lập trình.

Tiến sĩ Lương Minh Thắng nhớ lại thời điểm bước ngoặt vào tháng 7/2025: "Thời điểm công bố Huy chương Vàng IMO là một khoảnh khắc khó quên với tôi. Dù đã có kết quả từ trước, chúng tôi chủ động chưa công bố vì muốn tôn trọng thí sinh và ban tổ chức kỳ thi, không để thành tích của AI làm lu mờ nỗ lực của con người. Khi một đơn vị khác công bố sớm, nội bộ Google có nhiều câu hỏi, nhưng sau đó, chính sự nán lại ấy lại được nhìn nhận như một biểu hiện của tinh thần thượng võ; biết mình đang có kết quả, nhưng vẫn chọn đặt sự tôn trọng lên trước".

Khi thế giới ngày càng lo ngại AI trở nên quá mạnh, đủ sức làm xói mòn cơ hội của số đông, thì ở một hướng khác, có những người âm thầm đặt câu hỏi ngược lại: AI sẽ đi xa đến đâu cùng với con người?

Cũng cần nhấn mạnh rằng, tiến sĩ Thắng không xuất hiện trong câu chuyện này như một "người Việt làm việc ở nước ngoài". Cách gọi ấy quá nhỏ. Anh là một nhà nghiên cứu Việt đang tham gia trực tiếp vào việc giải quyết những câu hỏi nền tảng của tương lai AI. Không đứng ở vai trò phụ trợ. Không ở rìa cuộc chơi. Mà là một mảnh ghép thực sự trong bức tranh toàn cầu đang được vẽ nên từng ngày.

Những gì tiến sĩ Thắng đang làm khó có thể gói gọn trong vài dòng dễ hiểu. Nhưng nếu để khái quát và diễn đạt một cách gần gũi, thì nó là:

Khi thế giới ngày càng lo ngại AI trở nên quá mạnh, đủ sức làm xói mòn cơ hội của số đông, thì ở một hướng khác, có những người âm thầm đặt câu hỏi ngược lại: AI sẽ đi xa đến đâu cùng với con người?

Công việc của họ không nhằm tạo ra những cỗ máy thay thế con người, mà là bảo đảm rằng AI phát triển như một phần tất yếu trong đời sống như sự hiện diện của điện và nước; đóng góp vào tiến trình tri thức nhân loại, nơi máy móc có thể hỗ trợ con người chạm tới những định luật mới trong Toán học, Vật lý, Hóa học, hay những bước tiến xa hơn của khoa học vũ trụ.

Và khi ấy, thách thức của con người không còn là cạnh tranh với AI, mà là học cách giải những "bài toán" khó hơn trong chính đời sống của mình: Biết liên kết, biết dẫn dắt, và biết chịu trách nhiệm trước những cỗ máy đã được trao năng lực tư duy.

Sau 10 năm làm việc tại Google, tiến sĩ Lương Minh Thắng thừa nhận thế hệ sau đang giỏi hơn, nhanh hơn thế hệ mình nhưng cũng phải gánh nhiều sức ép hơn: Họ vừa theo kịp tri thức toàn cầu, vừa chứng minh rằng mình xứng đáng có mặt trong cuộc chơi khắc nghiệt ấy hay không.

Khi thất bại, cứ tự tin đi tiếp thôi, thì mình lại đến cái đích xa hơn

Khi nhìn vào thành tựu của tiến sĩ Lương Minh Thắng, người ta dễ đặt câu hỏi: Điều gì khiến một người Việt chọn theo đuổi những vấn đề dài hạn đến vậy?

Quay lại những năm tháng ít ồn ào nhất trong cuộc đời anh, anh lớn lên trong một gia đình bình thường ở Đồng Nai. Nơi không có áp lực đặc biệt nào về việc phải trở nên xuất chúng, cũng không có kỳ vọng rằng đứa trẻ ấy sẽ trở thành "thần đồng" hay mang về những danh hiệu lấp lánh, chỉ biết rằng gia đình coi trọng nền tảng của việc học.

Toán đến với cậu bé ngày đó không phải như một nhiệm vụ, mà như một niềm vui. Khi mới 5 - 6 tuổi, anh đã nhờ mẹ đố Toán cho mình mỗi ngày. Không phải để hơn thua, mà vì cảm giác được suy nghĩ, được tìm lời giải, mang lại cho cậu bé ấy một niềm thích thú rất riêng. Ở tuổi mà nhiều đứa trẻ bị cuốn vào trò chơi, cậu bé năm đó lại dành thời gian cho những con số.

Lên lớp 3, khi chương trình trên lớp trở nên quá quen thuộc, cậu bé khi đó chủ động xin cô cho làm những bài khó hơn. Đó là khi sự tò mò đã vượt khỏi giới hạn thông thường. Toán không còn là môn học để đạt điểm cao, mà trở thành một không gian để khám phá.

Trong ký ức anh, có một lá thư ông nội viết tay. Ông từng gửi gắm một mong ước rất rõ ràng rằng sau này mong "cháu Thắng" sẽ theo đuổi con đường tiến sĩ, noi gương cụ tổ Lương Thế Vinh - học giả nổi tiếng thuở trước của Việt Nam. Ông ở Nghệ An, anh ở Biên Hòa, không mấy khi có dịp gặp nhau, nhưng lời nhắn ấy thì anh vẫn luôn nhớ, như một điều ông nội gửi lại, qua bố anh, rồi ở lại rất lâu trong anh.

 Những ngày ở Trường Phổ thông Năng khiếu TP.HCM, anh tự thuê một căn nhà nhỏ gần trường, cuối tuần lại đạp xe ra bến xe buýt, rồi từ đó bắt chuyến xe về Đồng Nai. Sự tự lập không đến từ những bài học lớn, mà hình thành từ những quãng đường như thế.

Trong quãng thời gian ấy, những người thầy mở ra cho anh những câu hỏi sâu hơn về Toán học, đồng thời trở thành hình mẫu mà anh muốn hướng tới, như thầy Lê Bá Khánh Trình, thầy Trần Nam Dũng, thầy Nguyễn Thanh Dũng. Nhìn các thầy, cậu học trò đặt mục tiêu đậu vào Cử nhân tài năng của Khoa học Tự nhiên, sau đó trở thành một giáo sư Toán ở Việt Nam.

Nhưng có những cánh cửa đột ngột đóng lại để buộc mình phải đi xa hơn.

Anh không được chọn vào đội Olympic Toán Quốc tế. Anh đứng thứ 8, trong khi chỉ có 6 người được đi tiếp. Với một người đã gắn bó sâu sắc với Toán, đó là một khoảnh khắc khó diễn tả.

Nếu nhìn lại cú trượt ấy, sau khi thấy hiện tại của tiến sĩ Lương Minh Thắng, mới thấy: Thất bại không định nghĩa con người. Nó chỉ mở ra một hướng đi khác, xa hơn, để cuối cùng chạm tới bức tranh rộng hơn. 

20 năm sau, khi nhắc lại, trong câu nói vẫn còn một vùng trũng cảm xúc: "Sau đó, tôi bỏ làm Toán".

Anh rẽ sang Công nghệ Thông tin, nhận học bổng của Đại học Quốc gia Singapore - một trong 30 trường hàng đầu thế giới. Khi đặt chân đến trường, anh choáng ngợp trước thư viện đồ sộ, giảng đường hiện đại, và các giáo sư đầu ngành trong khu vực hoặc được tuyển chọn từ nhiều nước. Anh nhận ra đó không phải một phương án dự phòng, mà là một không gian mới để anh tiếp tục theo đuổi niềm đam mê với những con số, theo cách khác.

"Khi tôi học năm ba ở Đại học Quốc gia Singapore, họ lập ra chương trình đặc biệt về công nghệ thông tin, gọi là Special Program in Computing, và tôi được vào. Tại đó, tôi học cách làm nghiên cứu, bắt đầu hiểu nghiên cứu là gì, rồi làm việc với các thầy. Sau đó, từ nền tảng ấy, tôi mới đi Tiến sĩ ở Stanford. Đây cũng là xem là một bước ngoặt lớn", tiến sĩ Lương Minh Thắng kể.

Nếu nhìn lại cú trượt ấy, sau khi thấy hiện tại của tiến sĩ Lương Minh Thắng, mới thấy: Thất bại không định nghĩa con người. Nó chỉ mở ra một hướng đi khác, xa hơn, để cuối cùng chạm tới bức tranh rộng hơn.

Anh cũng chia sẻ: "Tôi hay nhìn lại. Những người bạn năm đó vào đội tuyển Năng khiếu, mang Huy chương Bạc về đội tuyển Quốc tế; còn tôi, lần thất bại ấy lại giúp đi xa hơn. Có những con đường lúc đầu trông tốt, nhưng điểm đến cuối cùng không cao bằng cái điểm đến mình đạt được nếu đi theo hướng khác. Khi một cánh cửa đóng lại, nhiều khi mình cũng không biết được đó là một điều tốt cho mình. Và mình cứ tự tin đi tiếp thôi, thì mình lại đến đích…"

Chúng ta cần làm gì để không chỉ là kẻ theo sau?

"Tôi đã đi một vòng tròn 20 năm," anh nói chậm rãi như thể không bỏ sót một điều quan trọng nào: "Tôi không được chọn vào đội tuyển năm đó, rẽ sang một hướng khác, đi làm công nghệ, làm AI. 20 năm trôi qua, cũng chính trên con đường ấy, tôi quay lại với Toán học theo một cách không ai ngờ tới: Dùng AI để giải những bài toán từng là điều dang dở của mình".

Tiến sĩ Thắng dừng một chút. Đó cũng là lúc anh chia sẻ điều quan trọng mà mình đã nhìn thấy suốt hành trình đã qua: Sự liên kết tạo ra sức mạnh giữa làn sóng AI toàn cầu.

Vì sao tiến sĩ Lương Minh Thắng lại có nhận định này?

Có lẽ, bắt đầu từ việc quan sát. Ngay từ hồi học ở Stanford, anh đã có một nhóm gọi là VietStan. Mỗi năm đến mùa tốt nghiệp, nhóm đều tổ chức một lễ tốt nghiệp riêng cho người Việt. Cũng chính tại đây, tiến sĩ Thắng gặp bà xã Wendy Uyên Nguyễn. Năm 2016, trong lễ tốt nghiệp của mình, bà xã đệm đàn piano, còn anh đứng hát bài "Tình bạn", một khoảnh khắc rất riêng, rất đời, nhưng ở lại đến tận bây giờ.

Với anh, đó là một con đường để tìm đến những sự gắn kết rất đặc biệt.

"Có người từng nói tôi mang tinh thần dân tộc khá rõ, kiểu "nationalist in some way". Tôi không nghĩ nhiều về cách gọi, chỉ biết là mình luôn muốn làm điều gì đó có ích cho người Việt. Tôi luôn có mong muốn đoàn kết cộng đồng người Việt, hỗ trợ lẫn nhau…", anh nói.

Tiến sĩ Lương Minh Thắng còn từng nhìn thấy điều này rất rõ qua câu chuyện của giáo sư Po-Shen Loh - từng đưa đội tuyển Mỹ trở lại vị trí số một tại Olympic Toán Quốc tế. Trước đây, ông nổi tiếng với cách huấn luyện kiểu "gà chọi" - chọn lọc khắc nghiệt, cạnh tranh cao độ. Nhưng sau này, ông dừng cách làm đó. Thay vì đẩy học sinh vào cạnh tranh, ông chọn xây dựng tinh thần hợp tác, để các bạn học cách làm việc cùng nhau, học cùng nhau.

Đó cũng là lý do từ năm 2018, cùng với những người bạn đồng hành, anh khởi động VietAI - một dự án giáo dục AI phi lợi nhuận với mục tiêu tạo ra một cộng đồng AI lớn mạnh ngay tại Việt Nam và Đông Nam Á. Từ VietAI, sau này phát triển thành New Turing Institute (NTI), nơi tập hợp các chương trình đào tạo và tiếp nối ước mơ tạo ra một môi trường AI bản địa nhưng mang tầm quốc tế.

Cái tên New Turing mang theo một mong muốn rất riêng của tiến sĩ Thắng: Rằng rồi một ngày nào đó, Việt Nam sẽ có một Alan Turing mới. Alan Turing, cha đẻ của trí tuệ nhân tạo, không chỉ là một thiên tài, mà còn là biểu tượng cho sức mạnh của tư duy nền tảng, thứ có thể âm thầm thay đổi cả một thời đại.

VietAI đã không chỉ là một danh xưng. Theo các ghi nhận, tổ chức này đã xây dựng cộng đồng hơn 30.000 người và đào tạo hàng nghìn kỹ sư AI chất lượng cao - những người giờ đây không chỉ làm việc ở các công ty công nghệ lớn, mà còn góp phần đưa trí tuệ nhân tạo vào các doanh nghiệp ở Việt Nam.

Tiếp nối đó, chương trình GStar Bootcamp - NTI Global Talent 2025 được tổ chức nhằm bồi dưỡng thế hệ kỹ sư và nhà nghiên cứu AI mới, kết hợp học thuật sâu với kỹ năng lãnh đạo - một mô hình đào tạo hiếm thấy ở Việt Nam. Chương trình này không chỉ truyền kiến thức, mà còn tạo ra mạng lưới kết nối thế hệ trẻ Việt Nam với các chuyên gia quốc tế từ Google, Stanford và nhiều tổ chức khác.

"Tôi áp dụng tinh thần đó vào chương trình GStar. Tôi không cho các bạn làm dự án riêng lẻ nữa, mà buộc phải kết hợp làm dự án chung. Và cách làm này nhận được nhiều sự ủng hộ, từ Jeff Dean của Google, đến từ thầy tôi ở Stanford - Christopher Manning, cũng đánh giá cao mô hình. Sắp tới, những bạn tốt nghiệp xuất sắc từ chương trình này sẽ được mời tham dự hội nghị AI mà tôi tổ chức hằng năm, gọi là GStar Summit", tiến sĩ Lương Minh Thắng cho hay.

Anh nói về sức mạnh của một tập thể biết hợp tác, biết chia sẻ, biết kéo nhau đi xa hơn: "Người Việt ở khắp nơi, nếu biết kết nối, trao đổi tri thức và kinh nghiệm, sẽ tạo ra một mạng lưới bền vững. Mỗi cá nhân đều là một mắt xích, và khi những mắt xích ấy vận hành cùng nhau, chúng ta có thể làm những việc lớn, nhìn dài, và bền vững hơn là chạy theo những thành tích ngắn hạn".

Anh nói về sức mạnh của một tập thể biết hợp tác, biết chia sẻ, biết kéo nhau đi xa hơn: "Người Việt ở khắp nơi, nếu biết kết nối, trao đổi tri thức và kinh nghiệm, sẽ tạo ra một mạng lưới bền vững. Mỗi cá nhân đều là một mắt xích, và khi những mắt xích ấy vận hành cùng nhau, chúng ta có thể làm những việc lớn, nhìn dài, và bền vững hơn là chạy theo những thành tích ngắn hạn". 

Với tất cả những nỗ lực kết nối và kiến tạo ấy, câu chuyện của tiến sĩ Lương Minh Thắng không còn chỉ là hành trình của một cá nhân. Nó minh chứng một điều lớn hơn: Người Việt có thể đứng trong bức tranh công nghệ toàn cầu, không chỉ là kẻ theo sau, mà là những người góp phần định hình nó. Nhưng để làm được điều đó, chúng ta cần gì?

Tôi muốn bạn nghe những chia sẻ này, nó là một phần của câu trả lời. Phần còn lại, mỗi người sẽ phải tự tìm lấy con đường và viết tiếp câu chuyện của chính mình.

"Năm 2024 là lần đầu tiên tôi được mời đến một hội nghị Toán quốc tế tại Vương quốc Anh, nơi trao Huy chương Vàng cho các thí sinh thi Toán quốc tế.

Cũng tại đây, nơi năm 1979 thầy Lê Bá Khánh Trình giành Huy chương Vàng và giải thưởng đặc biệt - 45 năm sau, tôi được mời nói chuyện về AlphaGeometry, trao huy chương cho các thí sinh, gặp lại thầy và chụp với nhau một tấm hình kỷ niệm. Tôi còn có dịp gặp và chụp ảnh cùng Terrence Tao (nhà Toán học nổi tiếng thế giới - PV). Những khoảnh khắc ấy là ký ức không thể quên, điều mà 20 năm trước tôi chưa từng nghĩ mình sẽ có mặt.

 Sau gần 20 năm đi một vòng rất xa rồi quay lại điểm xuất phát ấy, tôi nhìn mọi thứ khác đi. Tôi nghĩ, khi làm một việc gì đó, có lẽ mình không nên chỉ nhìn vào lợi ích trước mắt, mà phải nghĩ xa hơn: Về giá trị, về tác động, về ảnh hưởng lâu dài mà việc mình làm có thể tạo ra.

Ở Google cũng vậy. Có những cơ hội mang lại nhiều tiền bạc, nhiều điều kiện tốt hơn, nhưng không phải lúc nào tôi cũng chọn. Điều tôi quan tâm hơn là liệu mình có tạo ra được điều gì mới, có mở ra được một hướng kiến thức mới cho con người hay không. Đó có thể là những công thức Toán học mới, những hiểu biết mới cho y tế, cho thuốc men. Những giá trị ấy, với tôi, còn lớn hơn rất nhiều so với lợi ích vật chất.

Tôi mong người Việt của mình có thể nhìn những bức tranh xa hơn, đừng chỉ dừng lại ở cái lợi trước mắt. Và hơn hết, tôi hy vọng chúng ta có thể đoàn kết, cùng đi trên một con đường dài, đủ kiên nhẫn và bền bỉ, để đưa dân tộc mình tiến lên và giữ vai trò dẫn dắt trong kỷ nguyên AI", tiến sĩ Lương Minh Thắng nhắn gửi.