Chúng tôi đến Lý Sơn vào những ngày sau bão để tìm hiểu về một câu chuyện hy hữu mới xảy ra nơi huyện đảo nhỏ bé vốn nổi tiếng xưa nay bởi những cây tỏi. Trên các mặt báo, câu chuyện ba người đàn ông sống sót sau gần hai ngày trôi dạt giữa biển đã được gọi bằng nhiều cái tên: kỳ tích, phép màu, điều khó tin.

Nhưng khi tìm cách liên lạc, cả ba nhân vật chính trong câu chuyện này đều tìm cách từ chối. Họ trả lời ngắn gọn, dè dặt, như thể đó là một chuyện đã lâu lắm rồi.

"Về được là mừng rồi. Chuyện cũng qua rồi. Giờ bọn anh chỉ muốn sự bình yên".

Sự dè dặt ấy không phải là cá biệt, ở Lý Sơn, người dân không nhắc tới bản thân mình nhiều trong các cuộc gặp gỡ. Thế nhưng chúng tôi lại tìm thấy câu chuyện về ba người đàn ông này trong những cuộc trò chuyện rời rạc của người dân trên bến cảng, trong trí nhớ của những người vợ ở nhà đợi chồng, hay của những đứa trẻ đã bắt đầu học cách cầm cần câu cá.

Điều đó khiến chúng tôi sớm hiểu rằng, nếu muốn viết về sự kiện này, thì không nên bắt đầu từ ba người đàn ông, mà nên bắt đầu từ hòn đảo – nơi đã tạo ra những con người mang tới câu chuyện ấy.

Nương vào nhau, giữa biển đêm dữ dội

Chiều hôm đó, gió nổi sớm hơn thường lệ. Sóng lên nhanh. Anh Dương Quang Cường xuống biển bơi gần bờ và không quay lại được.

Ngay khi nhìn thấy anh Cường chới với, hai người đứng gần đó, anh Phan Duy Quang và Lê Văn Sanh, kéo thuyền thúng xuống nước và chèo ra. Họ tiếp cận được anh Cường, đưa anh lên thuyền. Nhưng biển không dừng lại. Gió mạnh dần, sóng dồn dập. Chiếc thuyền nhỏ bị cuốn đi rất nhanh.

Khi lực lượng cứu hộ kịp triển khai, bão đã áp sát. Trời tối. Việc tìm kiếm buộc phải dừng. Từ thời điểm đó, sự việc không còn nằm trong tầm kiểm soát của con người nữa mà trở lại với vòng tay của biển cả như bao đời nay.

Trên đảo, hai ngày trôi qua trong một trạng thái chờ đợi kéo dài của những người ở lại. Ai cũng ít nói cười hơn, và nhìn ra biển nhiều hơn.

Ngoài kia, ba con người trôi theo những hướng khác nhau trên sóng nước, chẳng biết vận mệnh của mình sẽ đi về đâu.

Chiếc thuyền thúng bị lật trong đêm 6/11. Nước lạnh. Sóng mạnh. Họ cố bám vào nhau, nhưng biển tách họ ra. Anh Cường đuối sức và bị cuốn đi trước. Hai người còn lại gọi nhau trong bóng tối, rồi cũng lạc nhau.

Những gì diễn ra sau đó, nếu nhìn từ đất liền, dễ được mô tả bằng các khái niệm như ý chí sinh tồn hay nghị lực phi thường. Nhưng với những người trong cuộc, đó chỉ là chuỗi hành động nối tiếp nhau: trôi, bơi, nghỉ, tiếp tục trôi. Khi mệt, để người nổi theo sóng. Khi thấy vật gì trôi qua, giữ lại nếu có thể. Không có kế hoạch dài hạn, không có tính toán lớn. Chỉ là cố gắng duy trì sự tỉnh táo thêm được phút nào hay phút ấy.

Anh Quang trôi theo một hướng. Anh nhìn thấy nhiều tàu đi qua. Anh kêu cứu. Không ai nghe thấy. Đến sáng ngày thứ hai, một tàu hàng lớn xuất hiện. Anh bơi về phía đó. Con tàu đi qua mà không dừng lại. Thế nhưng bằng một niềm tin sẽ về được nhà với vợ, anh tiếp tục thả mình trôi nổi trên biển để đợi chờ.

Sáng ngày 8/11, một con tàu khác xuất hiện. Lần này, có người nhìn thấy. Anh được kéo lên. Khi đã ổn định, việc đầu tiên anh làm là chỉ hướng nơi có thể tìm thấy anh Sanh.

Chiều hôm đó, anh Sanh được cứu. Không lâu sau, anh Cường cũng được một tàu cá khác phát hiện. Ba người trở về đảo trong đêm. Họ đã sống sót sau gần ba ngày lênh đênh trên biển, với táo thối, rong trôi, và nước biển.

“Suốt gần hai ngày ấy, cả đảo dường như chẳng ai ngủ được. Ai cũng chỉ biết cầu trời, khấn Phật, mong cho ba người còn sống để về với vợ, với con. Thế mà giờ họ sống sót trở về thật, mừng không thể tả.”

Bà Nguyễn Thị Thiện, người dân Lý Sơn kể lại

Còn với người dân Lý Sơn đêm hôm ấy là một ngày đại lễ, hàng nghìn người dân kéo nhau ra bến cảng, gào thét, khóc cười, và nhảy múa. Chưa tới ngày Tết nhưng pháo hoa được bắn sáng một góc biển. Với họ, đó là một phép màu có thật.

"Cả ba người sống sót giữa biển bão là một kỳ tích. Không chỉ gia đình các ông, mà cả đảo này đều vui như ngày hội", ông Nguyễn Văn Huy, Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn, xúc động nói.

Phép màu từ một ý thức tập thể lâu đời

Nếu chỉ nhìn câu chuyện này như một chuỗi tình huống cá biệt, nó sẽ dừng lại ở yếu tố may rủi. Nhưng đặt nó vào bối cảnh của Lý Sơn, có thể thấy đây không phải là một sự kiện tách rời, mà là kết quả của một cách sống đã hình thành từ lâu.

Lý Sơn là một hòn đảo nhỏ, nơi biển không chỉ là không gian tự nhiên mà là điều kiện tồn tại. Biển cung cấp sinh kế, nhưng đồng thời cũng là nguồn rủi ro thường trực. Người dân ở đây quen với việc ra đi và phó mặc mình cho biển. Có nhiều người đi, và thi thoảng vẫn có những người không trở về. Điều đó không khiến họ thờ ơ, nhưng buộc họ phải phát triển những cơ chế thích nghi riêng để tồn tại.

Một trong những cơ chế ấy là phản xạ cứu người. Ở Lý Sơn, hành động lao ra biển để cứu người không được xem là hành vi đặc biệt. Nó không cần được giải thích hay biện minh. Khi sự việc xảy ra, phản xạ ấy xuất hiện trước khi có thời gian để cân nhắc hậu quả.

Phản xạ đó không đến từ lòng dũng cảm cá nhân, mà từ một chuẩn mực cộng đồng đã được củng cố qua nhiều thế hệ. Trong bối cảnh sống nơi đầu sóng ngọn gió, tách biệt với đất liền, họ phải dựa vào nhau thì mới có thể sống được. Việc bỏ mặc người gặp nạn đồng nghĩa với việc phá vỡ một nguyên tắc sống còn: hôm nay là người khác, ngày mai có thể là mình.

Ở Lý Sơn, hành động lao ra biển để cứu người không được xem là hành vi đặc biệt. Nó không cần được giải thích hay biện minh. Khi sự việc xảy ra, phản xạ ấy xuất hiện trước khi có thời gian để cân nhắc hậu quả.
Phản xạ đó không đến từ lòng dũng cảm cá nhân, mà từ một chuẩn mực cộng đồng đã được củng cố qua nhiều thế hệ.

Những nguyên tắc như vậy không được viết thành quy định. Chúng tồn tại trong ký ức tập thể: qua các lễ thức, qua những câu chuyện được kể trong gia đình, qua sự hiện diện của những ngôi mộ gió trên đảo. Mộ gió – mộ không có hài cốt – là dấu hiệu rõ ràng nhất của một cộng đồng đã quen sống với mất mát, nhưng không vì thế mà tách rời người đã mất khỏi đời sống hiện tại.

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa, được tổ chức đều đặn hằng năm, cũng là một phần của cơ chế ký ức ấy. Nghi lễ này không nhằm tái hiện lịch sử theo nghĩa biểu diễn, mà để duy trì một mối liên hệ liên tục giữa những người đang sống và những người đã không trở về. Qua đó, rủi ro của việc ra biển không bị lãng quên, nhưng cũng không trở thành nỗi ám ảnh tê liệt.

Niềm tin tâm linh của người Lý Sơn cần được hiểu trong bối cảnh đó. Việc thờ cá Ông, việc thắp nhang khi bão đến, không nhằm cầu xin điều phi thường. Chúng giúp duy trì sự bình tĩnh trong một môi trường mà con người không thể kiểm soát hoàn toàn. Niềm tin ở đây không thay thế cho hành động, mà tồn tại song song với hành động, như một cách giữ cho đời sống tinh thần không rơi vào trạng thái bất an kéo dài.

Trong câu chuyện ba người đàn ông trôi dạt, những yếu tố này hiện ra không cần diễn giải. Chúng thể hiện qua cách người dân chờ đợi, qua việc không ai trách cứ, qua cách câu chuyện nhanh chóng được đặt lại vào đời sống thường ngày. Sự kiện được ghi nhớ, nhưng không bị tách ra khỏi dòng chảy chung.

Câu chuyện ba người đàn ông sống sót sau bão, nhìn từ bên ngoài, có thể được xem như một chuỗi may rủi hiếm hoi. Nhưng đặt trong đời sống của Lý Sơn, nó gợi ra một điều khác: cách một cộng đồng tự giữ mình trước rủi ro bằng những mối liên kết chặt chẽ, nhưng không phô trương. Ở đó, sự giúp đỡ không cần được tổ chức thành phong trào, và lòng đoàn kết không cần được gọi tên. Nó thể hiện qua việc luôn có ai đó sẵn sàng ra khơi khi còn người mất tích, qua việc cả hòn đảo vui cùng nhau khi cứu được người về, và qua cách một biến cố được cùng nhau gánh vác rồi lặng lẽ đặt lại vào đời sống thường ngày.

Những mối quan hệ ấy không được xây dựng trong lúc nguy cấp, mà đã có sẵn từ trước, qua nhiều năm sống chung với biển, với mất mát và với sự phụ thuộc lẫn nhau. Khi rủi ro xảy ra, cộng đồng không cần thời gian để huy động, bởi họ đã ở trong trạng thái sẵn sàng từ trước. Sự đoàn kết vì thế không mang dáng dấp của một phản ứng nhất thời, mà là kết quả của một quá trình sống lâu dài, nơi mỗi người hiểu rằng sự an toàn của mình luôn gắn với sự an toàn của người khác.

“Chiều hôm trước, điện thoại của thằng Cường để ở nhà bất ngờ đổ chuông, tôi run rẩy bắt máy và vỡ òa cảm xúc khi biết con mình vẫn khỏe mạnh. Tôi xin cúi đầu cảm ơn bà con Lý Sơn, cảm ơn các lực lượng chức năng đã vất vả tìm kiếm suốt mấy ngày qua.”- ông Dương Quang Quyển, cha của anh Dương Quang Cường.

Rời Lý Sơn, điều đọng lại không phải là hình ảnh của những cá nhân vượt qua hiểm nguy, mà là cảm giác về một trật tự xã hội âm thầm, trong đó con người tồn tại nhờ những liên kết bền bỉ và những lựa chọn nhỏ được lặp lại mỗi ngày. Trong trật tự ấy, biển vẫn luôn là nguồn rủi ro, nhưng cũng chính là không gian buộc con người phải dựa vào nhau để sống. Và có lẽ, chính sự phụ thuộc lẫn nhau đó là điều giúp cộng đồng này đứng vững, không chỉ trước một cơn bão, mà trước những biến động dài hạn của tự nhiên và đời sống.