"Chào mừng quý vị khán giả đã đến với Vùng Đất Kỳ Bí!"

Lời chào vang lên, kéo theo đó là ánh đèn rạp vụt tắt. Cả không gian hình vòng cung rộng lớn chìm vào bóng tối. Hàng nghìn khán giả trẻ nín thở chờ đợi điều kỳ diệu sắp bước ra từ tấm màn nhung.

Và rồi... Bùng nổ!

Trước mắt chúng tôi không còn là một sân khấu xiếc đơn thuần. Đó là một bữa tiệc của ánh sáng và sắc màu. Những vòng lửa rực rỡ được vẽ lên không trung, thắp sáng cả một góc khán đài. Những nghệ sĩ đu dây lụa nhẹ nhàng thả mình từ độ cao chục mét, kết vào nhau tạo thành những đóa hoa nở rộ giữa lưng chừng trời. Họ không giống những người đang đánh cược với độ cao. Họ giống những vũ công đang khiêu vũ giữa những đám mây.

Tiếng nhạc dồn dập hòa cùng những tràng pháo tay không ngớt. Những tiếng "Trời ơi", "Đỉnh quá" thốt lên đầy phấn khích từ những hàng ghế khán giả. Suốt 90 phút, chúng tôi như bị thôi miên. Mọi ánh mắt găm chặt vào những chuyển động hình thể tuyệt mỹ không được phép sai lệch dù chỉ một milimet.

Khoảnh khắc ấy, rạp xiếc không còn là nơi trình diễn kỹ thuật khô khan. Nó trở thành một thánh đường của cảm xúc, nơi cái đẹp của hình thể con người được tôn vinh trọn vẹn nhất.

Thành công của Vùng Đất Kỳ Bí không dừng lại ở những con số doanh thu, mà nó đã trở thành bệ phóng cho một tham vọng nghệ thuật lớn hơn: Xây dựng một "Vũ trụ Xiếc" của người Việt. Minh chứng rõ ràng nhất cho bước đi táo bạo này chính là sự ra đời của vở diễn "Ký ức Hỏa Thần". Được định vị là phần tiền truyện, nếu "Vùng Đất Kỳ Bí" là cuộc phiêu lưu rực rỡ sắc màu, thì "Ký ức Hỏa Thần" là một thước phim hào hùng và gai góc hơn về cội nguồn sức mạnh. Khán giả không chỉ xem xiếc, mà được dẫn dắt vào một thế giới thần thoại trọn vẹn. Ekip đã quyết tâm đưa những kỹ thuật khó nhằn như múa lửa, trống LED và 3D Mapping trên nước vào sân khấu tròn để kể câu chuyện về sự khai sinh của ngọn lửa thiêng. Đây là một nước đi đầy rủi ro nhưng cũng đầy kiêu hãnh của đạo diễn Công Nguyễn và tập thể Trung tâm Nghệ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

"Quả thật, Xiếc đang lấy lại vị trí mà nó vốn xứng đáng được nhận!"

Sự thăng hoa rực rỡ ấy khiến người ta tự hỏi: Điều gì đã đánh thức thánh đường nghệ thuật này sau một giấc ngủ dài? Câu trả lời nằm ở chính cấu trúc con người bên trong rạp xiếc ấy. Quan sát sự vận hành ấy, tôi mới nhận ra: Xiếc không thể diễn được ở bất kỳ đâu. Nó chỉ tồn tại khi mặt sàn đủ vững, khi mái đủ cao và hệ thống treo đủ an toàn. Nếu thiếu đi sự chuẩn xác của kết cấu, mọi nỗ lực thăng hoa chỉ đơn giản là những rủi ro cận kề.

Xiếc không thể diễn được ở bất kỳ đâu. Nó chỉ tồn tại khi mặt sàn đủ vững, khi mái đủ cao và hệ thống treo đủ an toàn.

Mái vòm và nhịp nối 

Nơi chịu lực khủng nhất để gánh sự an toàn của cả đoàn xiếc

Trong kiến trúc của một rạp xiếc, mái vòm là một sự tồn tại kỳ lạ. Nó không chỉ là tấm bạt khổng lồ ngăn cách thế giới bên ngoài mà là một thực thể chịu lực đầy khắc nghiệt. Toàn bộ hệ thống cơ khí, những sợi dây văng và cả sinh mệnh của nghệ sĩ đều được treo lơ lửng trên đỉnh vòm ấy. Nếu hình dung rạp xiếc như một ngôi nhà thì mái vòm chính là linh hồn. "Nhà là phải có nóc" và cái nóc ấy gánh trên mình tất cả áp lực để giữ cho cả hệ thống không sụp đổ.

Sự vững chãi ấy gợi nhắc đến hình ảnh của người đầu tàu là đạo diễn Công Nguyễn. Chỉ một người từng đi qua đủ những lấm lem của nghiệp diễn mới thấu cảm được từng độ rung của sợi dây hay sự khốc liệt của độ cao. Ròng rã 15 năm làm nghề từ những ngày đầu Nam tiến, mục tiêu lớn nhất của anh không phải là danh xưng xa hoa mà rất đỗi đơn giản: "Việc đầu tiên là mình phải là một người diễn viên thật tốt".

Anh từng trăn trở khi thấy nghệ thuật xiếc cứ lặp lại những trò diễn cũ kỹ. Ý tưởng thay đổi cứ ám ảnh và thôi thúc anh tìm ra con đường mới. Càng đi sâu vào dàn dựng, anh càng nhận ra xiếc cần một cuộc đại phẫu ngay từ tư duy.

Suốt 7 năm đèn sách ở trường Sân khấu Điện ảnh, Công Nguyễn không ngừng tìm tòi nhưng cũng từng hoài nghi chính mình khi nhận ra sự vênh nhau quá lớn giữa kịch nói và xiếc. Nhưng chính sự gợi mở từ thầy cô đã giúp anh tìm ra chìa khóa vàng là dùng tư duy kịch bản để xâu chuỗi những trò diễn rời rạc.

Tại Vùng Đất Kỳ Bí, khả năng sáng tạo của con người được đẩy tới giới hạn khi vị đạo diễn này đặt ra một luật chơi sắt đá là các động tác không được phép lặp lại bất kỳ vở diễn nào trước đó. Khi sự sáng tạo tỷ lệ thuận với độ khó, diễn viên buộc phải liên tục vượt ngưỡng. Đứng giữa ranh giới mong manh của sự an toàn và đỉnh cao kỹ thuật, Công Nguyễn đã nhiều lần đấu tranh nội tâm dữ dội.

Nhưng rồi họ vẫn chọn dấn thân bởi dừng lại nghĩa là chấp nhận sự mòn cũ. Câu thần chú "Thất bại trong chuẩn bị chính là chuẩn bị cho thất bại" đã trở thành kim chỉ nam cho cả tập thể.

Tại Vùng Đất Kỳ Bí, khả năng sáng tạo của con người được đẩy tới giới hạn khi vị đạo diễn này đặt ra một luật chơi sắt đá là các động tác không được phép lặp lại bất kỳ vở diễn nào trước đó.

Công Nguyễn thấu hiểu sức nặng của cái "nóc nhà" bằng một sự điềm tĩnh lạ lùng. Anh tâm sự: “Từ đời sống sinh hoạt đến chuyên môn kỹ thuật, từ vấn đề an toàn đến tâm tư của anh em, việc gì cũng đến tay mình”.

“Từ đời sống sinh hoạt đến chuyên môn kỹ thuật, từ vấn đề an toàn đến tâm tư của anh em, việc gì cũng đến tay mình”.

Công nguyễn

Chính vì nắm rõ từng chân tơ kẽ tóc ấy nên trong những khoảnh khắc nghẹt thở nhất khi sự cố xảy ra, anh buộc mình phải trở thành người lý trí nhất.

Dù xót anh em đến thắt ruột nhưng anh vẫn giữ cái đầu lạnh để điều phối diễn viên thay thế hay hạ đèn sân khấu để khán giả không hoang mang. Anh quan niệm tập thể nghệ sĩ như mười ngón trên một bàn tay. Dù ngón dài ngón ngắn khác nhau nhưng ngón nào cũng quý và ngón nào cũng đau liền tâm. Anh hiện diện ở đó như một sự bảo chứng để dưới mái rạp ấy, nghệ sĩ có thể yên tâm mà bay lượn.

Anh quan niệm tập thể nghệ sĩ như mười ngón trên một bàn tay. Dù ngón dài ngón ngắn khác nhau nhưng ngón nào cũng quý và ngón nào cũng đau liền tâm. Anh hiện diện ở đó như một sự bảo chứng để dưới mái rạp ấy, nghệ sĩ có thể yên tâm mà bay lượn.

Nhưng một mái nhà vững chãi không chỉ có bộ khung chắc, mà còn cần những nhịp nối bền bỉ để chuyển động. Biên đạo Mạnh Quyền chính là mảnh ghép táo bạo ấy.

Anh mang vũ đạo vào xiếc, đây là một thử thách "điên rồ" khi diễn viên xiếc vốn chỉ quen với kỹ thuật chuyên môn đơn lẻ suốt nhiều năm. Tung hứng là tung hứng, đu bay là đu bay. Khi phải kết hợp với tốc độ và sự uyển chuyển của vũ đạo, sự "lệch pha" ban đầu là điều không tránh khỏi. Những ngày đầu "ăn dầm nằm dề", đối mặt với những cái lắc đầu vì sự lạ lẫm, Mạnh Quyền chỉ có một tôn chỉ: "Cái gì Mạnh Quyền làm được thì mọi người cũng làm được".

Những ngày đầu “ăn dầm nằm dề”, đối mặt với những cái lắc đầu vì sự lạ lẫm, Mạnh Quyền chỉ có một tôn chỉ: “Cái gì Mạnh Quyền làm được thì mọi người cũng làm được”.

Anh không đứng chỉ tay năm ngón. Xuất thân là một B-boy đường phố đầy máu lửa, anh lao vào làm người thị phạm đầu tiên. Anh dùng chính cơ thể của mình để thực hiện những động tác khó nhất, dùng hành động để xóa tan nỗi sợ hãi cho anh em. Anh vừa làm thầy, vừa làm bạn, kiên nhẫn uốn nắn từng nhịp thở. Để rồi từ sự nghi ngại, anh em nhìn nhau cười: “Mạnh Quyền nói được làm được, thì mình cũng phải làm thôi”.

Anh vừa làm thầy, vừa làm bạn, kiên nhẫn uốn nắn từng nhịp thở. Để rồi từ sự nghi ngại, anh em nhìn nhau cười: “Mạnh Quyền nói được làm được, thì mình cũng phải làm thôi”.

Chính sự quyết liệt của “người đầu tàu” Công Nguyễn và ngọn lửa thực chiến của Mạnh Quyền đã tạo nên một mái vòm vững chãi, nơi những giới hạn cũ kỹ bị phá bỏ để nhường chỗ cho sự thăng hoa.

Sàn diễn

Trái tim rạp xiếc với luật lệ bất thành văn "Có chết cũng không được buông tay"

Nếu mái vòm cao vút kia che chở cho anh em yên tâm bay lượn thì mặt sàn chính là trái tim của cả nhà hát. Trái tim ấy đập bằng tiếng đế giày nện xuống vững chãi và lồng ngực phập phồng sau mỗi cú lộn nhào. Sàn diễn là nơi khởi đầu của mọi đường bay và cũng là bến đỗ cuối cùng sau những pha mạo hiểm. Với nghệ sĩ, mặt sàn là thánh đường, nhưng để đổi lấy vài phút thăng hoa là sự khổ luyện tính bằng năm, bằng tháng. Khi tiếng nhạc tắt lịm, không gian chỉ còn lại tiếng thở dốc và nhịp đập của những trái tim kiêu hãnh vừa hoàn thành sứ mệnh.

Trên mặt sàn đẫm mồ hôi ấy, ranh giới đồng nghiệp bị xóa nhòa để nhường chỗ cho hai chữ "Gia đình". NSƯT Mỹ Hạnh - người đã có hơn 30 năm lăn lộn với nghề được lũ trẻ trong đoàn gọi thân thương là "Mẹ".

Đó là sự giao thoa tuyệt đẹp! Lớp trẻ mang sức bật mạnh mẽ của cơ bắp còn lớp gạo cội như "Mẹ Hạnh" là bức tường thành của kinh nghiệm. Họ bồi đắp cho nhau. Người trẻ nhìn vào sự vững vàng của người đi trước để học cách tiết chế. Người đi trước nhìn vào ngọn lửa của đàn con để thấy mình trẻ lại. Chính sự kết nối như ruột thịt ấy đã biến những kỹ thuật khô khan thành màn trình diễn có linh hồn.

Đó là sự giao thoa tuyệt đẹp! Lớp trẻ mang sức bật mạnh mẽ của cơ bắp còn lớp gạo cội như “Mẹ Hạnh” là bức tường thành của kinh nghiệm.

Người đi trước nhìn vào ngọn lửa của đàn con để thấy mình trẻ lại. Chính sự kết nối như ruột thịt ấy đã biến những kỹ thuật khô khan thành màn trình diễn có linh hồn.

Xiếc là bộ môn cần niềm tin tuyệt đối, nhất là ở những động tác đôi. Molly Trần và Khuất Bá Tùng là những người thấu hiểu điều này nhất. Trên sàn tập, họ quan sát nhau kỹ đến từng hơi thở. Nhưng phía sau sự ăn ý ấy là những nốt lặng của sự cầu toàn pha lẫn chút nhí nhố của thế hệ trẻ. Cặp đôi diễn chính chẳng ngại ngần "bóc phốt" nhau ngay giữa buổi tập:

"Tùng ơi! Động tác này xấu quá, anh làm kiểu gì í?"

"Việc nhà em à? Lo cái chân em duỗi thẳng ra đi đã!"

Nghe thì chan chát vậy thôi nhưng đó là cách họ yêu thương và thúc đẩy nhau. Họ tranh cãi gay gắt vì một cái nắm tay chưa chặt nhưng ngay sau đó lại tíu tít chia nhau hộp cơm, ly nước. Như Molly từng cười xòa: "Tụi em cũng là những đứa con đi làm xa nhà nên coi nhau như người thân. Cãi nhau để diễn chắc hơn thôi chứ thương nhau không hết".

Họ trân quý từng giây phút trên sàn diễn bởi ai cũng hiểu sự thật cay đắng: Tuổi nghề của diễn viên xiếc ngắn ngủi lắm! Thanh xuân trôi đi theo từng vòng xoay và mỗi cú tiếp đất đều bào mòn cơ thể. Sự khốc liệt càng hiện rõ trong những tình huống ngặt nghèo: Chấn thương.

Nhưng nhắc đến chấn thương, anh em chỉ cười xòa vì đó là chuyện gặp như cơm bữa. Họ chuyên nghiệp đến mức nhìn sơ qua là biết ngay đồng đội đang căng cơ hay bong gân. Anh Quang Thế - Phó trưởng đoàn vẫn nhớ như in lần diễn trên sàn nước trơn trượt. Cú trẹo chân khiến anh đau điếng nhưng bản năng nghề nghiệp đã chiến thắng: "Phải có người thay ngay, chương trình không được phép gián đoạn".

Với những người đã vào nghề 20, 30 năm như NSƯT Mỹ Hạnh hay nghệ sĩ xiếc Đông Phương, xử lý sự cố đã thành phản xạ tự nhiên. Chị Hạnh chia sẻ: "Tất cả mọi người vừa quan sát để khắc phục sự cố, vừa diễn hết động tác như không có gì xảy ra". Đó mới là giây phút căng não thật sự để khỏa lấp mọi kẽ hở, sao cho khán giả không bao giờ nhìn thấy một thoáng nao núng nào phía sau ánh hào quang.

Bởi ở độ cao chục mét, có một luật lệ bất thành văn: “Có chết cũng không được buông tay”. Đó không phải sự liều lĩnh mù quáng. Đó là trách nhiệm tối thượng với đồng đội và là sự tôn nghiêm của một nghệ sĩ thực thụ.

Khán đài

Mọi định kiến cũ kỹ về xiếc đều đã được xoá nhoà khi khán giả bắt đầu "tham lam" hơn

Trong cấu trúc của rạp xiếc, hình dáng vòng cung của khán đài không đơn thuần là một giải pháp kiến trúc. Nó giống như một vòng tay khổng lồ ôm lấy sân khấu, nơi mọi rào cản được gỡ bỏ để người xem và người diễn thực sự chạm được vào nhau. Với tôi, hình ảnh ấy cũng chính là hiện thân cho vai trò của những người làm truyền thông và ban lãnh đạo tại Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM, những người đang định hình lại cách công chúng nhìn về xiếc Việt Nam.

Sự thành công của Vùng Đất Kỳ Bí là một cú nổ lớn mà chính những người trong cuộc cũng không lường trước được. Giờ đây, mỗi khi nhắc lại, đôi mắt của cả tập thể từ đạo diễn đến diễn viên đều lấp lánh một thứ ánh sáng kỳ lạ. Đó là ký ức về những đêm khán phòng chật kín không còn một chỗ trống, là khoảnh khắc vụng về khi họ "lén" tìm kiếm tên mình trên mạng xã hội để rồi vỡ òa khi đọc được những dòng bình luận của người lạ. Niềm kiêu hãnh ấy không chỉ dừng lại ở những tràng pháo tay, mà còn hiện hữu ngay trong căn bếp, trong từng bữa cơm của anh em nghệ sĩ. Khi vở diễn trở thành "hiện tượng", đời sống của mọi người cũng dần được cải thiện, bớt đi những lo toan cơm áo để toàn tâm toàn ý cho sân khấu.

Ít ai biết rằng đứng sau cú chuyển mình ngoạn mục ấy là những "cây cao bóng cả" với profile cực kỳ đáng nể nhưng lại chọn cách cống hiến thầm lặng.

Đó là Tiến sĩ Nguyễn Phi Sơn - Phó Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật Thành phố. Chú là người có học vị cao và từng tu nghiệp nhiều năm tại cái nôi xiếc của thế giới Liên Xô. Thay vì chọn những vị trí an nhàn hay hào nhoáng xứng tầm với bằng cấp, chú chọn khoác lên mình chiếc áo giản dị của người "bảo vệ đoàn xiếc". Khi được hỏi về định hướng tương lai, chú Sơn chia sẻ đầy tâm huyết: "Chúng tôi không muốn xiếc chỉ là những màn diễn kỹ thuật đơn thuần. Chiến lược của Trung tâm là xây dựng những tác phẩm có cốt truyện, mang đậm văn hóa Việt để chạm vào cảm xúc của thế hệ trẻ. Chúng tôi muốn khán giả thấy rằng xiếc Việt Nam đủ tầm vóc để kể những câu chuyện lớn lao."

“Chúng tôi không muốn xiếc chỉ là những màn diễn kỹ thuật đơn thuần. Chiến lược của Trung tâm là xây dựng những tác phẩm có cốt truyện, mang đậm văn hóa Việt để chạm vào cảm xúc của thế hệ trẻ. Chúng tôi muốn khán giả thấy rằng xiếc Việt Nam đủ tầm vóc để kể những câu chuyện lớn lao.”

Đồng hành cùng chiến lược ấy là chị Đoan Thùy - Phó Trưởng phòng Kinh doanh - Dịch vụ & Phụ trách phòng Tiếp thị - Truyền thông Trung tâm Nghệ thuật Thành phố, người phụ nữ quyền lực của phòng Truyền thông nhưng lại mang trái tim đa cảm của một người chị cả. Dù bận trăm công nghìn việc nhưng ngày nào chị và chú Sơn cũng giữ thói quen quan sát diễn viên qua chiếc màn hình monitor nhỏ xíu trong văn phòng. Chứng kiến những cú ngã, những chấn thương hằn lên cơ thể nghệ sĩ, chú Sơn không ít lần xót xa đến mức thốt lên: “Thôi đừng làm cái nghề này nữa, xót quá!”. Chị Thùy cũng không giấu được sự xúc động, không dám vào xem các bạn bởi cô biết đằng sau mỗi giây thăng hoa là sự đánh đổi quá lớn về sức khỏe.

Sự quan tâm vượt bậc của công chúng dành cho vở diễn trên các nền tảng số chính là kết quả của tư duy bao dung từ ban lãnh đạo. Thay vì áp đặt những định hướng xưa cũ thì các cô chú, anh chị đã tạo ra một không gian sáng tạo tự do và gật đầu cho đội truyền thông trẻ tuổi được kể câu chuyện xiếc bằng ngôn ngữ của thời đại. Họ chấp nhận lùi lại một bước để đám nhỏ dẫn dắt góc nhìn của khán giả và đi qua những câu chuyện hậu trường để yêu thương nghệ sĩ nhiều hơn.

Sau cùng thì sự kiên cố của một rạp xiếc không chỉ đo bằng sắt thép mà được vun đắp từ sự thấu hiểu tuyệt đối giữa người với người. Sự ủng hộ nhiệt tình và niềm tin của ban lãnh đạo chính là hệ thống khung kèo vững chắc nhất cho mọi sáng tạo. Khi điểm tựa đã đủ rộng và đủ vững thì mọi nỗ lực của diễn viên, đạo diễn hay biên đạo đều có một nơi để thuộc về và một thánh đường để cất cánh.

Nhìn thấy những mái đầu xanh phủ kín các hàng ghế, ai trong đoàn cũng rưng rưng xúc động. Các bạn trẻ đến đây không chỉ để xem rồi về. Họ mang theo một sự cuồng nhiệt đáng yêu mà nói như lời của những người trong cuộc là: "Họ tham lắm, họ hỏi khi nào có vở mới hoài à!"

Đạo diễn Công Nguyễn nhắc đến sự đòi hỏi ấy với một nụ cười đầy mãn nguyện. Bởi anh hiểu rằng khi công chúng còn "tham" nghĩa là họ còn yêu, còn kỳ vọng và còn đặt niềm tin vào sức sáng tạo của người nghệ sĩ. Chính sự mong chờ đó là nguồn động lực lớn lao buộc anh và cả ekip phải liên tục vận động, không bao giờ cho phép mình dừng lại ở những vinh quang trước mắt. Cái sự "tham lam" dễ thương ấy cũng là minh chứng hùng hồn nhất cho thấy chiến lược của ban lãnh đạo đã thực sự đi đúng hướng.

Bởi anh hiểu rằng khi công chúng còn “tham” nghĩa là họ còn yêu, còn kỳ vọng và còn đặt niềm tin vào sức sáng tạo của người nghệ sĩ.

Cái sự “tham lam” dễ thương ấy cũng là minh chứng hùng hồn nhất cho thấy chiến lược của ban lãnh đạo đã thực sự đi đúng hướng.

Hành trình kể chuyện Việt Nam vẫn đang chảy trôi không ngừng nghỉ dưới mái vòm ấy. Với biên đạo Mạnh Quyền thì vinh quang chưa bao giờ là gánh nặng. Áp lực duy nhất của anh là làm sao để bản thân tốt hơn ngày hôm qua và làm sao để văn hóa truyền thống thực sự chạm được vào trái tim của người trẻ. Việc khán giả sẵn sàng chờ đợi cả tháng trời để cầm trên tay tấm vé xem show chính là câu trả lời ngọt ngào nhất cho những nỗ lực không mệt mỏi ấy.

Khi ánh đèn sân khấu thắp lên, người ta không chỉ thấy những kỹ thuật đỉnh cao mà còn thấy sức mạnh của một khối thống nhất. Mỗi cá nhân là một mắt xích không thể tách rời cùng chung một niềm tin mãnh liệt rằng: Nghệ thuật xiếc Việt Nam sẽ còn vươn rất xa, miễn là họ vẫn còn nắm chặt tay nhau như thế.

Nghệ thuật xiếc Việt Nam sẽ còn vươn rất xa, miễn là họ vẫn còn nắm chặt tay nhau như thế.